Endonezya’da hükümet karşıtı huzursuzluk yayılırken protestocular öldürüldü, binalar ateşe verildi ve politikacıların evleri yağmalandı; yetkililer ise buna güç kullanarak karşılık veriyor.

Yaşam maliyetindeki artış ve halkın siyasi seçkinlere duyduğu öfkenin körüklediği kitlesel gösteriler, ilk olarak 25 Ağustos’ta Cakarta’da, birçok kişinin parlamento üyelerine aşırı ücret ve konut yardımı olarak gördüğü uygulamaları kınamak için patlak verdi.

Hafta sonuna doğru olaylar şiddete dönüştü. Perşembe gecesi, göstericiler ile yetkililer arasında tırmanan çatışmaların ardından, Cakarta polisi 21 yaşındaki motosikletli araç paylaşım sürücüsü Affan Kurniawan’ı ezerek öldürdü.

Devlet Başkanı Prabowo Subianto ve polis şefi, ölümünden dolayı özür diledi; ancak bu durum, Batı Cava’dan Bali ve Lombok adalarına kadar takımadaların çeşitli köşelerine yayılan daha fazla hoşnutsuzluğa yol açtı.

Endonezya Ekonomi İşleri Koordinasyon Bakanı’na göre, protestolarda pazartesi gününe kadar en az yedi kişi hayatını kaybetti.

Protestoyu tetikleyen ayrıcalıklar

Protestoların başlıca tetikleyicisi Endonezya hükümetinin ulusal parlamento üyelerine ödenekleri artırma kararı oldu.

Yerel medya geçen ay, kendilerine aylık 100 milyon rupiah (4.499 £; 6.150 $) ödendiğini, bunun da ulusal gelirin ortalamasının 30 katından fazla olduğunu ve buna önemli miktarda konut yardımının da dahil olduğunu bildirdi.

Bu arada Endonezyalılar hayat pahalılığı krizi nedeniyle zor günler geçiriyordu.

Avustralya Ulusal Üniversitesi Endonezya Enstitüsü Müdürü Dr. Eve Warburton BBC’ye yaptığı açıklamada, “Hükümet kemer sıkma önlemleri alırken ve vatandaşların ekonomik olarak güvensiz hissettiği bir dönemde, Endonezya’nın zaten zengin olan siyasi sınıfının gelirlerinin artacağı düşüncesi insanları öfkelendirdi ve bu öfkeyi ifade etmek için sokaklara döküldüler” dedi.

Affan’ın ölümünden sonra bu protestolar daha da alevlendi ve o zamandan beri polis vahşeti ve hesap verebilirlik konularını da kapsayacak şekilde büyüdü.

Ancak kamuoyunun öfkesini tetikleyen başka sistemsel sorunlar da var: siyasi yolsuzluk, toplumsal eşitsizlik ve zengin ve güçlülerin haksız yere dışlandığı ekonomik karşı rüzgarlar.

Melbourne Üniversitesi Asya Enstitüsü’nde Asya Çalışmaları profesörü olan Vedi Hadiz, “Parlamento üyelerinin aldığı fahiş ayrıcalıklardan da anlaşılacağı üzere, elitler lüks bir hayata hapsolmuş gibi görünüyor ve bu durum insanların adalet duygusunu zedeliyor” diye açıkladı.

Ülke çapındaki protestoları bastırmak amacıyla Cumhurbaşkanı Prabowo, Pazar günü yaptığı açıklamada, politikacılara verilen devlet destekli bazı ayrıcalıkların, aralarında bazı ödeneklerin de bulunduğu, kısıtlanacağını duyurdu.

Bu adım protestocular tarafından memnuniyetle karşılansa da bazıları bunun yeterli olmadığını düşünüyor.

Tüm Endonezya Öğrenci Birliği’nin eski merkez koordinatörü Herianto, BBC’ye yaptığı açıklamada, duyurunun “doğru yönde atılmış bir adım olduğunu, ancak hoşnutsuzluğun temel nedenlerine değinmediğini” söyledi.

“Bu sadece tek bir meseleyle ilgili değil, eşitsizlik, yönetişim ve hesap verebilirlik konusunda uzun süredir devam eden endişelerle ilgili,” diye açıkladı. “Sembolik değişiklikler önemli, ancak insanlar özellikle tarım politikası, eğitim ve adil ekonomik fırsatlar gibi sıradan vatandaşları etkileyen alanlarda daha derin reformlar bekliyor.

“Nihai hedefimiz daha hesap verebilir, şeffaf ve insan odaklı bir yönetim için çaba göstermektir.”

Baskı

Prabowo, siyasilerin haklarını kısıtlarken aynı zamanda siyasi parti üyelerinin evleri ve devlet binalarının yağmalanması ve ateşe verilmesinin ardından ordu ve polise isyancılara, yağmacılara ve kundakçılara karşı daha sert önlemler almaları talimatını verdi.

Endonezya’nın birçok ilinde protestocular bölgesel yasama meclisi binalarını ateşe verdi.

Makassar kentinde yerel parlamento binası ateşe verildi, en az üç kişi öldü, çok sayıda kişi de yanan binanın içinde mahsur kaldığı bildirildi.

Öte yandan Cakarta’da öfkeli kalabalıklar, daha önce yüksek maaşlarını eleştiren protestocular hakkında acımasızca açıklamalarda bulunan bölgesel yasama meclisi üyelerinin evlerine baskın düzenleyerek lüks eşyaları yağmaladı.

Huzursuzluk Prabowo’nun Çin ziyaretini iptal etmesine yol açtı ve durumu doğrudan izleyip bir çözüm bulacağına dair söz verdi.

TikTok ayrıca, canlı kitlesel seferberlik endişeleri nedeniyle potansiyel olarak kışkırtıcı içerikleri sınırlamak amacıyla Endonezya’daki canlı yayın özelliğini “önümüzdeki birkaç gün boyunca” askıya aldı.

Herianto, yetkililerin genel olarak durumu ele alış biçiminin “karmaşık” olduğunu söylüyor.

“Bir yandan diyaloğu sürdürme yönünde bazı girişimlerde bulunuldu, ancak diğer yandan aşırı güç kullanımı endişelere yol açtı,” dedi. “Yetkililer barışçıl protesto hakkını korumalı, bastırmamalı.”

Prabowo’nun yetkililere protesto alanlarında ışıkların kapatılması ve plastik mermi kullanılması gibi baskıların artırılması yönündeki talimatı, Herianto’nun endişelerini daha da artırdı ve polis şiddeti korkularını artırdı.

“Tarih bize göstermiştir ki, devlet diyalogdan ziyade güvenlik önlemlerine öncelik verdiğinde aşırı güç kullanma ve insan hakları ihlalleri riski artmaktadır” diyor.

“Yetkililerin itidal içinde hareket etmelerini ve çatışma yerine gerginliği azaltmayı önceliklendirmelerini umuyoruz.”

Değişim için bir fırsat

Protestoların bundan sonra nereye varacağı belirsiz; daha fazla şiddete ve baskıya mı dönüşecek, yoksa hükümeti daha fazla geri adım atmaya mı zorlayacak?

Ancak sonuç ne olursa olsun, bu durum Prabowo’nun 2024’te cumhurbaşkanı olmasından bu yana karşılaştığı en ciddi liderlik zorluğunu temsil ediyor.

“Bu büyük bir sınav,” dedi Dr. Warburton. “Protestocuları yatıştırıp, aşırı devlet şiddetine veya baskısına başvurmadan, sürekli devam eden gösterileri sona erdirebilecek mi? İşte asıl soru bu.”

Ciddi insan hakları ihlalleriyle suçlanan eski özel kuvvetler komutanı Prabowo, genç seçmenleri kazanmak için “sevimli” TikTok videolarıyla kendini yeniden yarattı.

Ancak birçok Endonezyalı onu, otoriter rejimin saflarında hızla yükselen askeri diktatör Suharto’nun damadı olarak hatırlıyor.

Geçtiğimiz yıl seçimlerde kazandığı zafer bazı kesimlerde huzursuzluk yaratmış, bu yıl Şubat ayında sağlık ve eğitime yönelik bütçe kesintilerine karşı öğrenci protestocularının öfkesine maruz kalmıştı.

Prabowo, öğrenci protestolarının gücünün kesinlikle farkında – Suharto rejiminin devrilmesinde etkili oldular. Bu yüzden nasıl tepki vereceği kritik olacak.

Pazartesi günü, yetkililerin başkentte güvenlik önlemlerini artırmasının ardından bazı Endonezyalı öğrenciler ve sivil toplum örgütleri, “imkansız koşullar” gerekçesiyle Cakarta’daki protestoları iptal edince kısa bir sessizlik yaşandı.

Polis şehrin dört bir yanına kontrol noktaları kurarken, yetkililer ve ordu şehir genelinde devriye gezdi ve önemli noktalara keskin nişancılar konuşlandırdı.

Ancak bazı uzmanlar, son dönemdeki tırmanışların buzdağının sadece görünen kısmı olabileceği konusunda uyarıyor; zira birçok temel ekonomik sorun hâlâ çözümsüz.

Mevcut hükümet karşıtı mitinglere bu denli güç kazandıran ve onları Endonezyalıların son yıllarda başlattığı diğer birçok mitingden ayıran şey, bu konuların derinliği ve genişliğidir. Hadiz’in görüşüne göre bunlar, “reformasi’nin ortaya çıkışından bu yana en önemli protesto patlamalarından biri”dir.

Bu, Suharto’nun 1998’deki devrilmesinden sonra demokrasi ve istikrar dönemini başlatan reformlara bir göndermedir.

Dr. Warburton da bu protestoların öneminin “son yirmi yılda gördüklerimizden çok farklı” olduğu konusunda hemfikir.

“Son yıllarda, çoğunlukla ilerici öğrenciler ve aktivistlerin öncülük ettiği popüler protesto dalgaları yaşanıyor” diye açıkladı.

“Mevcut gösteriler farklı; şikayetler daha derin ve muhtemelen daha geniş çapta hissediliyor. Protestolar, insanların ekonomik güvensizlik duygusunu ve seçilmiş yetkililerin açgözlülüğüne ve aşırılıklarına karşı bastırılmış öfkesini yansıtıyor.”

Prabowo, gösterileri tetikleyen taleplere (parlamento haklarının geri alınması ve Affan’ın ölümüne neden olan olayla ilgili soruşturma başlatılması) yanıt verirken, protesto organizatörleri daha geniş kapsamlı bir sistemsel revizyon için ivme kazanmayı umuyor.

“Bu önemli bir gelişme,” diyor Herianto. “Toplumsal hareketler genellikle biriken şikayetlere yanıt olarak ortaya çıkar ve bu gibi anlar dönüm noktalarına dönüşebilir.

“Anlamlı bir değişime yol açıp açmayacağı, liderlerin yalnızca siyasi veya elit çıkarları savunmak yerine halkın çıkarlarını dinleme ve bu doğrultuda hareket etme isteğine bağlıdır.”

(BBC Endonezya)